AI-software in energie en netbeheer: wie beheert de code als de leverancier wegvalt?

De energiesector maakt een ongekende transformatie door. Terwijl windmolens draaien, zonnepanelen opwekken en elektrische auto’s opladen, werkt achter de schermen een steeds complexer wordend digitaal ecosysteem. AI-gestuurde software optimaliseert het netbeheer, voorspelt vraagpieken en balanceert de volatiliteit van hernieuwbare energie in real-time.

Maar wat gebeurt er als de leverancier van die kritieke software plotseling wegvalt?

Dit is geen theoretisch scenario. Netbeheerders en energieleveranciers vertrouwen op gespecialiseerde applicaties, van SCADA-systemen tot energie-managementplatformen, die vaak worden geleverd door relatief kleine, gespecialiseerde softwarebedrijven. En in een tijd waarin AI steeds dieper in operationele processen wordt verweven, neemt de afhankelijkheid verder toe.

De groeiende rol van AI in energie en netbeheer

Artificial intelligence heeft de energiesector veranderd van een relatief onvoorspelbaar systeem naar een dynamisch, datagedreven omgeving. AI-algoritmes ondersteunen congestiebeheer, voorspellen onderhoudsmomenten en optimaliseren de inzet van bijvoorbeeld batterijopslag. Deze systemen verwerken enorme hoeveelheden data en ondersteunen beslissingen die directe impact hebben op leveringszekerheid en netstabiliteit.

Dat brengt nieuwe kansen, maar ook nieuwe kwetsbaarheden met zich mee. Want wat als de softwareleverancier failliet gaat? Of wordt overgenomen door een partij die geen strategische focus heeft op de Benelux-markt? Of besluit om het product “end-of-life” te verklaren?

Het risico van vendor lock-in in kritieke infrastructuur

Netbeheerders opereren in een omgeving waar uitval niet geaccepteerd wordt. De energiesector behoort tot de vitale infrastructuur, en verstoringen kunnen maatschappelijke impact hebben.

Tegelijkertijd zijn veel organisaties in hoge mate afhankelijk van externe softwareleveranciers, een situatie die bekend staat als vendor lock-in.

Dit uit zich op verschillende niveaus:

• Technisch lock-in: gebruik van propriëtaire formaten, specifieke integraties of maatwerkinterfaces.
• Commercieel lock-in: contractuele voorwaarden die overstappen kostbaar of complex maken.
• Operationeel lock-in: processen en medewerkers die volledig zijn ingericht op één specifiek systeem.

Voor AI-applicaties is dit risico vaak groter. Deze systemen zijn doorgaans diep geïntegreerd met bestaande infrastructuur en afhankelijk van specifieke modellen, configuraties en data. Wanneer een leverancier wegvalt, ontstaat niet alleen een contractueel probleem, maar een continuïteitsvraagstuk.

Waarom continuïteit niet optioneel is

De Nederlandse en Belgische energiesector wordt geconfronteerd met toenemende regeldruk. De NIS2-richtlijn en de Wet weerbaarheid kritieke entiteiten (Wwke) stellen strengere eisen aan cybersecurity, risicobeheer en bedrijfscontinuïteit.

Bestuurders krijgen onder NIS2 expliciete zorgplichtverplichtingen ten aanzien van risicobeheersing en toezicht op kritieke leveranciersrelaties. Toezichthouders verwachten dat organisaties aantoonbaar maatregelen hebben getroffen om afhankelijkheden in hun softwaretoeleveringsketen te beheersen.

De vraag die steeds vaker wordt gesteld in boardrooms en auditcommissies is dan ook:
Wat gebeurt er met onze kritieke applicaties als de leverancier morgen ophoudt te bestaan?

Software escrow: toegang borgen wanneer het misgaat

Software escrow is een juridisch en technisch mechanisme dat toegang tot essentiële softwarecomponenten waarborgt wanneer vooraf gedefinieerde omstandigheden zich voordoen.

Bij source code escrow deponeert de leverancier periodiek broncode, technische documentatie en relevante configuraties bij een onafhankelijke escrow-partij. Wanneer een contractueel vastgelegd release-event optreedt; zoals faillissement of aantoonbare langdurige niet-nakoming van onderhoudsverplichtingen, kan de afnemer toegang verkrijgen tot het gedeponeerde materiaal.

Voor AI-software kan de scope breder zijn. Afhankelijk van de contractuele afspraken en rechtenstructuur kan een escrow-regeling bestaan uit:

• broncode
• configuraties
• API-documentatie
• dependency-overzichten
• informatie die nodig is om modellen reproduceerbaar te maken

Het daadwerkelijk deponeren van trainingsdata is afhankelijk van eigendomsrechten, datalicenties en privacywetgeving. Escrow-afspraken moeten daarom zorgvuldig worden afgestemd op de specifieke AI-architectuur.

Een goed ingerichte escrow-regeling stelt een organisatie in staat om de software, indien noodzakelijk, zelfstandig of via een derde partij voort te zetten of opnieuw op te bouwen. Escrow neemt vendor lock-in niet weg, maar voorkomt dat afhankelijkheid leidt tot stilstand.

SaaS Escrow: continuïteit in de cloud

Steeds meer energieapplicaties, zoals tradingplatformen, data-analyticsoplossingen en AI-gestuurde optimalisatiesoftware, worden als SaaS-dienst vanuit de cloud geleverd. In deze vorm ligt de nadruk niet alleen op de software zelf, maar vooral op onafgebroken toegang tot de webapplicatie en gebruikersdata. Traditionele broncode-escrow biedt in dit model vaak onvoldoende zekerheid, omdat continuïteit in een SaaS-omgeving primair draait om beschikbaarheid, hosting en toegangsbeheer.

Onze SaaS Escrow-regeling is daarom gericht op het borgen van toegang en uptime. Escrow4All sluit naast de SaaS Escrow-overeenkomst een aanvullende overeenkomst met de hostingprovider, waarin wordt vastgelegd dat de dienstverlening onder alle omstandigheden wordt gecontinueerd. Indien de SaaS-leverancier zijn verplichtingen niet nakomt, overbrugt Escrow4All de financiële verplichtingen richting de hostingpartij om de dienst operationeel te houden. Daarnaast worden cruciale technische elementen, zoals toegangsgegevens, infrastructuurinformatie en overeengekomen verificaties, zorgvuldig verzameld en gecontroleerd.

Voor organisaties zoals netbeheerders, die afhankelijk zijn van cloudgebaseerde AI- en dataoplossingen, vormt SaaS Escrow daarmee een essentieel onderdeel van de continuïteitsstrategie: zekerheid dat applicatie én data beschikbaar blijven, ook wanneer de leverancier wegvalt.

Hoe richt je een effectieve escrow-regeling in?

Een escrow-overeenkomst is geen papieren formaliteit. Effectieve escrow vraagt om:

1. Duidelijk gedefinieerde release-events
   Objectief vaststelbare situaties zoals faillissement of aantoonbare langdurige niet-nakoming van contractuele verplichtingen.
2. Technische due diligence
   Vaststellen welke componenten essentieel zijn voor continuïteit.
3. Periodieke actualisatie
   Zorgen dat het gedeponeerde materiaal aansluit op de actuele productieomgeving.
4. Verificatie
   Controleren of de gedeponeerde materialen technisch bruikbaar en volledig zijn.

Escrow4all is een ISO 27001-gecertificeerde escrow-provider in de Benelux en ondersteunt organisaties bij het inrichten van escrow-regelingen die aansluiten op hun risicoprofiel en governance-eisen.

Van afhankelijkheid naar beheersbaarheid

De energietransitie vraagt om innovatie. AI speelt daarin een sleutelrol. Maar innovatie zonder continuïteitsborging vergroot de kwetsbaarheid van vitale infrastructuur.

Software escrow is geen belemmering voor digitalisering, maar een instrument om technologische afhankelijkheid beheersbaar te maken. Het biedt organisaties de zekerheid dat zij, ook bij het wegvallen van een leverancier, beschikken over de middelen om hun kritieke systemen te blijven ondersteunen.

In een sector waar leveringszekerheid en ketenweerbaarheid centraal staan, is die zekerheid geen luxe —maar een randvoorwaarde.

to be sure!